Ký hiệu đầu máy theo cấu trúc hệ trục bánh xe

[HOscale]

VN là một trong số ít nước ký hiệu ĐM theo công suất và cách truyền động. Hiện nay cách ký hiệu phổ biến mang tính quốc tế là theo cấu trúc hệ trục bánh xe (còn gọi là công thức trục) (trước đây ĐSVN cũng đã từng ký hiệu theo kiểu này). Xin giới thiệu với mọi người cách ký hiệu này để nhận biết dễ dàng hơn các loại đầu máy hiện đang sử dụng trên thế giới.

[HOscale]

Trên thế giới hiện nay phổ biến các cách ký hiệu đầu máy của:
- UIC (International Union of Railways - Liên hiệp đường sắt quốc tế)
- Pháp
- Mỹ
- Thụy Sĩ

Đ/v ĐM hơi nước tiêu chuẩn thì hệ trục được chia thành 3 cụm:
- Cụm trước là các trục bánh xe dẫn hướng và mang tải
- Cụm giữa là các trục bánh xe truyền động
- Cụm sau là các trục bánh xe mang tải

UIC sử dụng cả chữ lẫn số để ký hiệu đầu máy:
- Số đầu tiên để chỉ số trục cụm trước. VD: để trống = 0 trục, 1 = 1 trục, 2 = 2 trục...
- Chữ cái tiếp theo để chỉ số trục cụm giữa. VD: A = 1 trục, B = 2 trục, C = 3 trục, D = 4 trục, E = 5 trục...
- Số cuối cùng để chỉ số trục cụm sau. VD: để trống = 0 trục, 1 = 1 trục, 2 = 2 trục...
Các số và chữ được viết liền nhau.

Pháp dùng số để ký hiệu:
- Số đầu tiên để chỉ số trục cụm trước. VD: 0 = 0 trục, 1 = 1 trục, 2 = 2 trục...
- Số tiếp theo để chỉ số trục cụm giữa. VD: 1 = 1 trục, 2 = 2 trục, 3 = 3 trục, 4 = 4 trục, 5 = 5 trục...
- Số cuối cùng để chỉ số trục cụm sau. VD: 0 = 0 trục, 1 = 1 trục, 2 = 2 trục...
Các số được viết liền nhau.

Mỹ dùng số để ký hiệu:
- Số đầu tiên để chỉ số bánh xe cụm trước (= số trục x 2). VD: 0 = 0 trục, 2 = 1 trục, 4 = 2 trục...
- Số tiếp theo để chỉ số trục bánh xe cụm giữa (= số trục x 2). VD: 2 = 1 trục, 4 = 2 trục, 6 = 3 trục, 8 = 4 trục, 10 = 5 trục...
- Số cuối cùng để chỉ số trục bánh xe cụm sau (= số trục x 2). VD: 0 = 0 trục, 2 = 1 trục, 2 = 2 trục...
Các số được ngăn cách với nhau bằng dấu gạch ngang (-).

Thụy Sĩ dùng số để ký hiệu:
- Số đầu tiên để chỉ số trục truyền động. VD: 1 = 1 trục, 2 = 2 trục, 3 = 3 trục, 4 = 4 trục, 5 = 5 trục...
- Số tiếp theo để chỉ số tổng số trục (cả truyền động lẫn mang tải). VD: 1 = 1 trục, 2 = 2 trục, 3 = 3 trục, 4 = 4 trục, 5 = 5 trục...
2 số được ngăn cách với nhau bằng dấu gạch chéo (/)

http://i179.photobucket.com/albums/w288/sakura_2505/IMG_2575.jpg
- UIC: 1C1
- Pháp: 131
- Mỹ: 2-6-2
- Thụy Sĩ: 3/5

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/240P.jpg/800px-240P.jpg
- UIC: 2D
- Pháp: 240
- Mỹ: 4-8-0
- Thụy Sĩ: 4/6

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/c/c9/46.20.jpg
- UIC: 1F2
- Pháp: 162
- Mỹ: 2-12-4
- Thụy Sĩ: 6/9

Đ/v đầu máy có nhiều cụm giữa thì số trục sẽ được bổ sung thêm bằng chữ (UIC) hoặc bằng số (Pháp, Mỹ) với quy ước tương tự như trên. Đ/v Thụy Sĩ thì phức tạp hơn: người ta chia ký hiệu thành số phần bằng với số cụm giữa, các phần được ký hiệu như quy ước của ĐM tiêu chuẩn, giữa các phần có dấu cộng (+).
http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/0-4-4-0.jpg/800px-0-4-4-0.jpg
- UIC: BB
- Pháp: 0220
- Mỹ: 0-4-4-0
- Thụy Sĩ: 2/2+2/2

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/thumb/0/07/T1_color_photo.jpg/800px-T1_color_photo.jpg
- UIC: 2BB2
- Pháp: 2222
- Mỹ: 4-4-4-4
- Thụy Sĩ: 2/4+2/4

Đ/v ĐM kép (1 ĐM lớn được khớp nối với nhau bằng 2 hay 3 ĐM con không thể tách rời) thì người ta cũng sẽ ký hiệu cho từng ĐM con theo quy tắc trên, giữa các ký hiệu của ĐM con là dấu cộng (+)
http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/SNCF_031-130.png/800px-SNCF_031-130.png
- UIC: C1+1C
- Pháp: 031+130
- Mỹ: 0-6-2+6-2-0
- Thụy Sĩ: 3/4+3/4

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a6/WHR_Garratt_143.jpg
- UIC: 1C1+1C1
- Pháp: 131+131
- Mỹ: 2-6-2+2-6-2
- Thụy Sĩ: 3/5+3/5 (sau này còn ký hiệu 6/10)

[sakuraluu]

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/0-4-4-0.jpg/800px-0-4-4-0.jpg

- UIC: BB mới chuẩn

bác cho hỏi luôn là có ký tự hoặc nhận diện nào để biết đầu máy có tender hay không???

[caruto]

đó là ký hiệu với đầu máy hơi nước thôi.
việt nam mình trước đây đầu máy hơi nước cũng ký hiệu vậy. nhưng với cách ký hiệu đầu máy diesel của việt nam hiện nay theo mình thấy là hay. biết được công suất của nó ( trừ một số loại công suất sai) lại biết được loại truyền động.
thực ra ngoài ký hiệu theo công suất và dạng truyền động đầu máy diesel ở việt nam còn có ký hiệu theo công thức trục đấy chứ ví dụ C0C0 ( đầu máy 3 trục các trục đều là trục chủ động)...

[HOscale]

@Sakuraluu: Thanks bác đã phát hiện ra lỗi. BB là đúng (tại vì vừa post bài vừa chat chit nên không để ý), đã sửa lỗi.
Để biết đầu máy có tender hay không, thông thường 1 số nước có kèm theo chữ T (viết tắt của Tender - toa than nước) phía sau ký hiệu: nếu có chữ T nghĩa là ĐM kết hợp toa than nước (loco-tender), nếu không có chữ T nghĩa là ĐM có toa than nước rời.

@Caruto: Sẽ có phần tiếp theo nói về ký hiệu ĐM diesel và điện. CoCo là công thức trục (trong các thông số kỹ thuật của ĐM) chứ không phải là ký hiệu, còn nếu ký hiệu ĐM thì chỉ là CC. Ở VN trước đây có D9E được VHX ký hiệu BB9xx.

Sẽ post phần tiếp theo nhanh chóng để anh em khỏi đợi lâu.

[sakuraluu]

hehe.. bác caruto nóng vội quá, đốt cháy giai đoạn rồi, cái gì cũng phải bắt đầu từ lịch sử chứ bác, không thể bắt đầu lịch sử ngay với tàu đệm từ được :)

[HOscale]

1. Ký hiệu ĐM

Đ/v 2 loại ĐM này thì cách ký hiệu có thông nhất hơn, phổ biến 2 cách: 1 của UIC, 1 của AAR (Hiệp hội ĐS Mỹ)

Cả UIC và AAR đều ký hiệu ĐM diesel và ĐM điện theo cụm trục bánh xe và được quy ước như sau:
- Trục mang tải ký hiệu bằng số, VD: 1 = 1 trục, 2 = 2 trục, 3 = 3 trục...
- Trục truyền động ký hiệu bằng chữ, VD: A = 1 trục, B = 2 trục, C = 3 trục, D = 4 trục, E = 5 trục...

AAR sử dụng dấu gạch ngang (-) để phân cách các cụm trục bánh xe, dấu cộng (+) để chỉ sự tổ hợp giữa các unit của ĐM.

UIC không sử dụng dấu nào để phân cách các cụm trục nếu cụm trục đấy thuần túy hoặc mang tải hoặc truyền động, sử dụng dấu ngoặc đơn đóng mở () để phân cách các cụm trục nếu cụm trục có cả trục mang tải lẫn truyền động, vẫn sử dụng dấu cộng (+) để chỉ sự tổ hợp giữa các unit của ĐM.

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/MP15DC.jpg/800px-MP15DC.jpg
- UIC: BB
- AAR: B-B

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/thumb/9/97/CP_Loco_No.8760.JPG/800px-CP_Loco_No.8760.JPG
- UIC: (A1A)(A1A)
- AAR: A1A-A1A

2. Công thức trục:
Ký hiệu ĐM chỉ cho biết cách sắp xếp các trục bánh xe, công thức trục cung cấp thêm 1 số thông tin liên quan đến trục bánh xe như cách truyền động, giá chuyển hướng...

Công thức trục chỉ có đ/v UIC và vẫn dựa trên quy ước của ký hiệu trục nhưng người ta bổ sung thêm đang sau các số và chữ 1 số ký hiệu được quy định như sau:

- Thêm chữ o để chỉ các trục bánh xe được truyền động đơn (1 trục bánh xe có 1 động cơ truyền động riêng biệt) --> Nếu các trục bánh xe được truyền động kép (1 động cơ truyền động cho nhiều trục bánh xe thông qua thanh biên giống ĐM hơi nước hoặc bánh răng) thì không có chữ o kèm theo.

http://www.railway-technical.com/monomot.gif
Truyền động kép bằng bánh răng

- Thêm dấu phẩy trên ' để chỉ các trục bánh xe nằm trên giá chuyển hướng (có thể xoay quanh 1 trục khi ĐM vào đường cong) --> Nếu các trục bánh xe được gắn vào khung bệ ĐM (không thể xoay khi ĐM vào đường cong) thì không có dấu phẩy trên ' kèm theo.

http://i179.photobucket.com/albums/w288/sakura_2505/gamdaumay.jpg
Giá chuyển hướng

http://www.railway-technical.com/whlarr-1.gif

http://www.railway-technical.com/whlarr-2.gif

VD:
1. BB (UIC) hay B-B (AAR): ĐM có 2 cụm trục gắn liền với khung bệ, mỗi cụm trục có 1 động cơ truyền động kép cho 2 trục
2. BoBo (UIC) hay Bo-Bo (AAR): ĐM có 2 cụm trục gắn liền với khung bệ, mỗi cụm trục có 2 động cơ truyền động đơn cho 2 trục
3. B'B' (UIC hay B'-B' (AAR): ĐM có 2 cụm trục, mỗi cụm trục gắn lên 1 giá chuyển hướng, mỗi cụm trục có 1 động cơ truyền động kép cho 2 trục
4. Bo'Bo' (UIC) hay Bo'-Bo' (AAR): ĐM có 2 cụm trục, mỗi cụm trục gắn lên 1 giá chuyển hướng, mỗi cụm trục có 2 động cơ truyền động đơn cho 2 trục

http://i18.photobucket.com/albums/b149/trantrongluu/IMG_3353.jpg
B

http://i179.photobucket.com/albums/w288/sakura_2505/IMG_0982.jpg
B'B'

http://i179.photobucket.com/albums/w288/sakura_2505/535P9594ar.jpg
Bo'Bo'

http://i18.photobucket.com/albums/b149/trantrongluu/daily-legiang369.jpg
Co'Co'

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/PRR_R1.jpg/800px-PRR_R1.jpg
2'D2'

[danhbaduongsat]

Hay thật, cám ơn bác, đây là những kiến thức cơ bản cần có của mỗi người khi bàn luận về đầu máy mà.

[caruto]

Hay thật, cám ơn bác, đây là những kiến thức cơ bản cần có của mỗi người khi bàn luận về đầu máy mà.

tuy vậy nhưng không phải ai cũng biết và có rất nhiều người trong ngành nhưng vẫn mù tịt cái này